10:32 - 03/03/2026

Xống chụ xon xao*

Một triển lãm sắp đặt của Thu Trần (và 3 nghệ sĩ khác) tại Quảng trường Sơn La.

Xống Chụ Xon Xao – Tiễn dặn người yêu, tác phẩm sắp đặt của Thu Trần. Ảnh: Ngân Hà.

Sơn La, cách Hà Nội 305 cây số về phía Tây Bắc, là tỉnh lỵ của tỉnh Sơn La, nơi các dân tộc Thái, H’Mông, Mường, Dao Khơ Mú sinh sống, nhưng đông nhất là Thái Đen.

Tại sao chọn Sơn La?

Nghệ sĩ đã lớn lên tại vùng sơn cước đó, khi gia đình cô phải rời Hà Nội để mưu sinh thời kinh tế đất nước sau chiến tranh vô cùng khó khăn. Cả nhà cô đã được người dân tộc cưu mang, đùm bọc, dạy cho làm rẫy, dệt vải. Sau này, cô học nghề ở Hà Nội. Dịp 130 năm ngày thành lập tỉnh Sơn La, cô được UBND tỉnh mời về dựng tác phẩm.

Lấy một câu truyện của người Thái về đôi trai gái phải chia tay vì bị đôi bên gia đình ngăn cản, nhưng hai con tim không bao giờ chia phôi, cô dệt nên một mạng lưới tráng lệ bao phủ khung hai nhà sàn cao tầm 6.5 mét, dài 22.5m. Từng dải vải lụa tuôn xuống từ trần nhà như những mái tóc diệu huyền, những lời hẹn ước miên man. Trên dải lụa cô vẽ những dòng màu uốn lượng, phóng khoáng, bằng màu chàm của núi, màu nâu của đá, màu đỏ của máu, màu xanh của mây và vô vàn các màu khác ta thấy trong thiên nhiên. Theo cô, các tấm lụa cũng có thể nhắc đến hình tượng những chiếc khăn “piêu” của người dân tộc Thái – những kỷ vật cô dâu mang tặng cha mẹ chồng khi về làm dâu. Đối nghịch với tính mảnh mai của các giải lụa, các sợi tơ phất phơ là tính gân guốc của các cột gỗ của khung nhà sàn, làm nổi bật hai yếu tố âm dương trong thiết kế tổng quan. Với tinh thần tôn trọng thiên nhiên, cô đã sử dụng những vật đã đào thải nhưng được “tái sinh” như hai khung nhà sàn do cô mua lại, cho người diệt mối và đánh bóng, rồi kết cấu lại để cho hình tượng Xống Chụ Xon Xao sinh thành. Ban ngày, và nhất là ban đêm với dàn đèn ma mị, tác phẩm ôm chúng ta trong một quần thể tràn đầy năng lượng thị giác.

Tác giả với tác phẩm sắp đặt chính mình trong tác phẩm. Ảnh: Ngân Hà.

Nhìn kỹ hơn, ta sẽ nhận ra những đường kim, mũi chỉ khâu xuyên suốt ngang dọc, hoặc thả lơ lửng, những miếng vải lành có, bị xé toạc có, như…. những vết thương. Cô nói, “Khi cắt, rạch tôi thấy tim mình đau và được giải thoát.” Trong gần một năm trời Thu Trần tự tách biệt khỏi thế giới bên ngoài để tập trung vào tác phẩm, tự tay cô vẽ, nhuộm màu, khâu vá, có những lúc các ngón tay rỉ cả máu. Đam mê đến đổi… dại khờ! Đến một lúc gần như kiệt sức, cô tự hỏi, Vì sao không mời các nghệ nhân trong vùng cùng chung tay? Tại sao không mời một số nghệ sĩ cô kính trọng cùng tham gia? Và cô đã làm điều đó. Các nghệ sĩ đóng góp gồm Tây Phong (sắp đặt và trình diễn), Nguyễn Thị Minh Tâm (hội họa) và Nguyễn Trần Thảo Nguyên (hội họa).

Ý niệm được cô nung nấu từ nhiều năm trước nhưng đến năm 2024 mới trưởng thành. Nhưng những ngày dài nhất lại là những ngày Thu Trần vật lộn với hình thức tạo hình. Liên tưởng đến câu truyện Xống Chụ Xon Xao, như một nghệ sĩ thị giác, cô tự hỏi, Làm thế nào để không ngăn cách đôi nhân tình Nội dung và Hình thức, làm thế nào để biểu thị tất cả những ý niệm về chia ly, về sum họp? Tác phẩm không làm xúc động vì sự đồ sộ của nó – ngày nay sự lạm dụng kích thước khá phổ biến – mà là ở sự đan bện sâu sắc của các diễn ngôn mở ra bởi nó. Tất cả đều mang mầm mống của xung đột, khổ đau, nhưng cũng hứa hẹn sự thăng hoa. Phải chăng những sợi chỉ lửng lơ, những dải lụa quấn quít nhau giữa những cột nhà chắc nịch là lời nhắn nhủ: Tất cả chúng ta đều chung một định phận, luôn phải đối diện với chia ly. Nhưng hãy vui sống lên, hãy mạnh mẽ vượt qua, và tin ở ngày xum họp!

Nghệ sĩ Tây Phong và Thu Trần trình diễn cùng với tác phẩm. Ảnh: Ngân Hà.

Thu Trần là một nghệ sĩ Việt muốn tìm ra “bản sắc Việt”, thì không phải là ở đây à? Không phải nó nằm trong ý niệm rất giản dị, rất chân chất, đã thấm sâu vào huyết quản, đã giúp dân tộc ta trường tồn: ý niệm Tình nghĩa. Nếu các nghệ sĩ Việt muốn khác xa tâm thức Tây phương, xa tính diễu nhại, đối chất, chối bỏ, lên án của cái gọi là tinh thần “hậu hiện đại”, thì không phải là ở đây à? Toàn bộ tác phẩm không hề chối bỏ, không hề lên án điều gì. Quá khứ? Nó vinh danh sự cần mẫn, khéo tay, nhẫn nại của nghề quay tơ, dệt lụa của những người âm thầm làm điêu đó tự ngàn xưa. Tương lai? Cô thú thật với tôi: “Làm một tác phẩm nghệ thuật đa phương tiện, đa vật liệu rất hiện đại nơi sơn lam này là để nhắn nhủ các cháu miền núi, Hãy có tầm nhìn, hãy thoát ra khỏi khung trời hạn hẹp, hãy mạnh dạn khai phá những chân trời mới. Dám mơ đi rồi có ngày mơ sẽ thành thực, và chính sự ra đi là để trở về cho quê hương mình tốt đẹp hơn”.