12:56 - 14/09/2026

Vấn nạn mới: Cá rô phi đen được xuất khẩu dưới dạng “cá cảnh”! (bài 2)

Thái Lan đang vất vả đối phó với cá rô phi cằm đen. Tuy vậy, Thái Lan từng xuất loài cá xâm hại này dưới dạng cá cảnh. Ảnh: Thai News Pix

– Thái Lan đã xuất khẩu hơn 320.000 cá rô phi đen trong giai đoạn 2013-2016 đến hơn 10 nước, với 222 lô hàng.

– Tổ chức Voice From the Forest đã kêu gọi siết chặt truy xuất nguồn gốc và sử dụng dữ liệu và công nghệ để bảo vệ nguồn lợi thủy hải sản Thái Lan.

– Các loài ngoại lai đã gây thiệt hại lớn cho xâm nhập môi trường bản địa. Tại Việt Nam, nổi bật là hai tai họa ốc bươu vàng và tôm hùm đất…

– https://bsamedia.vn/thai-lan-go-hoc-xuong-ca-ro-phi-den-bai-1/

– https://bsamedia.vn/thai-lan-tuyen-chien-voi-ca-ro-phi-den/

Từ 2.000 con được nhập khẩu từ Ghana cho mục đích nghiên cứu và thử nghiệm năm 2010, cá rô phi đen đã trở thành “cú hóc xương” cho kinh tế Thái Lan. Nhưng Thái Lan cũng đã xuất khối lượng lớn loài cá này dưới dạng cá cảnh.

Thảm họa sinh thái được dán nhãn “cá cảnh”

Tổ chức xã hội dân sự Voice From the Forest (Tiếng nói từ rừng) đã kêu gọi điều tra về truy xuất nguồn gốc đối với các hoạt động xuất nhập khẩu cá rô phi đen, theo Bangkok Post. Tổ chức này đưa ra lời kêu gọi sau khi dữ liệu cho thấy hơn 320.000 con cá rô phi đen đã được xuất khẩu trước khi có báo động đỏ tại Thái Lan.

Ông Chaiyapat Chanwilai, Chủ tịch của Voice From the Forest, đã gửi đơn kiến nghị lên Tòa án Hành chính Trung ương yêu cầu xem xét lại quy trình giám sát của các cơ quan nhà nước đối với hệ thống truy xuất nguồn gốc xuất nhập khẩu động vật thủy sản.

Ông nói 11 công ty cá cảnh đã xuất khẩu hơn 320.000 con cá rô phi đen qua 222 lô hàng tới hơn 10 quốc gia trong giai đoạn 2013-2016, trước khi loài này được báo động là đã phát tán rộng rãi khắp Thái Lan vào năm 2017.

“Vấn đề không phải là vội vàng đổ lỗi cho các công ty xuất khẩu, mà là truy xuất nguồn gốc và học hỏi từ dữ liệu để tăng cường công tác quản lý nguồn lợi thủy sản của Thái Lan”, ông Chaiyapat nhấn mạnh. Tổ chức này thúc giục chính phủ thắt chặt công tác thanh tra và giải thích lý do tại sao việc nhận dạng sai loài lại có thể xảy ra tới hơn 200 lần trong suốt 4 năm.

Nguy cơ phát tán thảm họa sinh thái ra quốc tế

Cá rô phi đen, hay blackchin tilapia hay Sarotherodon melanotheron, là loài có vây màu tối, hung dữ, ăn tạp, thịt bở và hôi bùn – hoàn toàn không có tính thẩm mỹ nào để trở thành cá cảnh. Việc một loài sinh vật xâm hại bị gán nhãn thương mại “lọt lưới” hàng loạt cho thấy quy trình kiểm duyệt tại các cửa khẩu đã bị vô hiệu hóa trong suốt một thời gian dài.

Tình tiết 222 lô hàng thong dong đi qua cửa khẩu trong suốt 4 năm (2013–2016) mà không bị phát hiện đã củng cố thêm phán quyết gần đây của Tòa án Hành chính Trung ương. Trước đó, Tòa đã quy trách nhiệm cho Cục Thủy sản Thái Lan vì thiếu giám sát đối với giấy phép nhập khẩu ban đầu năm 2010. Các dữ liệu mới cho thấy Cục Thủy sản không chỉ “buông lỏng” ở đầu vào nhập khẩu, mà còn hoàn toàn “mù màu” ở đầu ra xuất khẩu, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp gắn nhãn sai lệch hàng trăm lần mà không gặp phải bất kỳ rào cản kỹ thuật nào.

Vấn đề không dừng lại ở ranh giới Thái Lan. Cá rô phi đen là loài có sức sống siêu nhiên: chịu được nước ngọt, nước lợ lẫn nước mặn, sinh sản siêu tốc với tỷ lệ trứng nở lên tới 99%. Việc vô tình hay cố ý xuất khẩu hơn 320.000 con cá thuộc loài này đến hơn 10 quốc gia đồng nghĩa với việc Thái Lan đã vô tình trở thành “trạm phát tán” thảm họa sinh thái ra khu vực và thế giới.

Điều này gây ra rủi ro ngoại giao và thương mại nghiêm trọng. Ngành xuất khẩu cá cảnh và thủy hải sản vốn là niềm tự hào mang lại hàng tỷ USD cho Thái Lan. Nếu các nước nhập khẩu phát hiện mình bị nhận nhầm các lô hàng chứa sinh vật xâm hại nguy hiểm, uy tín kiểm dịch và mã số truy xuất nguồn gốc của thủy sản Thái Lan trên thị trường quốc tế sẽ bị tổn hại nặng nề.

Nông dân Thái đổ hàng tấn cá rô phi đen trước Tòa nhà Chính phủ đầu năm 2025 nhằm phản đối các biện pháp không hiệu quả của chính quyền trong việc ngăn chận đà phát tán của cá rô phi đen. Ảnh: HaRDstories

Siết chặt truy xuất

Cảnh báo của mạng lưới Voice From the Forest chính là gáo nước lạnh với bộ máy quản lý. Chính phủ Thái Lan hiện không thể chỉ dừng lại ở việc truy quét cá dưới sông hồ nội địa, mà bắt buộc phải minh bạch hóa danh tính 11 công ty xuất khẩu cá cảnh nói trên, đồng thời xử lý trách nhiệm cá nhân của những cán bộ kiểm dịch đã ký duyệt 222 lô hàng phạm luật.

Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ phân tích ADN và mã hóa mã HS hải quan chặt chẽ hơn đối với thủy sinh tươi sống là yêu cầu cấp thiết. Cuộc chiến chống loài cá xâm hại sẽ không thể chỉ khoanh vùng “gỡ hóc xương” trong các ao nuôi trong nước, mà còn phải lấp bằng được các “lỗ hổng” trên tờ khai xuất khẩu, không chỉ loài “cá cảnh” cá rô phi đen.

Thảm họa sinh thái từ loài ngoại lai

Thế giới đã chứng kiến nhiều thảm họa sinh thái khi các loài ngoại lai xâm nhập môi trường bản địa. Đó là thảm nạn cá sư tử tàn phá rạn san hô tại Mỹ hay cá rồng ngoại lai xâm lấn hệ thống sông hồ ở Singapore. Nước Úc cũng đang gồng mình đối phó với làn sóng các loài thủy cư mới bùng phát, đe dọa nghiêm trọng hệ sinh thái bản địa.

Ốc bươu vàng và tôm hùm đất là hai bài học rõ nhất về tác động của loài ngoại lai với hệ sinh thái môi trường Việt Nam. Ốc bươu được nhập vào Việt Nam từ Đài Loan và Trung Mỹ giai đoạn 1985-1989, với kỳ vọng làm thực phẩm giàu đạm. Nhờ khả năng sinh sản siêu tốc (trứng hồng bám dày đặc khắp đồng ruộng), loài ốc này trở thành “vấn nạn quốc gia”, tiêu tốn hàng nghìn tỷ đồng tiền thuốc diệt ốc và công sức của người nông dân suốt nhiều thập kỷ qua.

Tôm hùm đất là loài ăn tạp vô độ, hung dữ và có khả năng đào hang phá hủy công trình thủy lợi. Loài này có nguồn gốc từ châu Mỹ, được nhập từ Trung Quốc vào nuôi thử nghiệm tại Đồng Tháp năm 2002-2004. Năm 2013, loài này bị đưa vào danh mục cấm nhập khẩu, cấm phát tán và kiểm tra gắt gao các nhà hàng.

Ngoài ra còn có các câu chuyện của cây mắt mèo, cá lau kính, cá trê phi, rùa tai đỏ hay bọ cánh cứng.

Ricky Hồ / BSA Media

Ngày đăng: 14/9/2026