12:15 - 27/02/2026

Từ an ninh lương thực đến an ninh dinh dưỡng

Từ năm 2024 đến nay, các nhà khoa học và cả Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) đã đưa ra khái niệm mới “an ninh dinh dưỡng” thay vì chỉ nhấn mạnh vào “an ninh lương thực”.

Một cách cân đối dinh dưỡng với đậu đỏ của người Hàn Quốc.

Lịch sử và bối cảnh

Khái niệm “an ninh lương thực” đã có một lịch sử phát triển dài gắn liền với ngành sản xuất nông nghiệp, chế biến nông sản và các lĩnh vực liên quan như dân số, đói nghèo, sức khỏe, cũng như các khía cạnh ổn định kinh tế – xã hội ở các quốc gia, khu vực và trên toàn thế giới.

Từ cuối thế kỷ XVIII, nhà nhân khẩu học và kinh tế học người Anh Thomas Malthus đã công bố “Thuyết dân số” qua tác phẩm “An Essay on the Principle of Population (1789)”. Ông lập luận rằng dân số thế giới đang tăng theo cấp số nhân trong khi nguồn cung cấp lương thực thực phẩm chỉ tăng theo cấp số cộng. Điều này dẫn đến tình trạng khan hiếm tài nguyên, hậu quả là các nước phải đối mặt với nạn đói, bệnh tật do suy dinh dưỡng. Ông cảnh báo nếu không kiểm soát dân số, nguy cơ chiến tranh tranh giành điều kiện sống sẽ nổ ra. Tuy nhiên, học thuyết Malthus lúc đó không dự đoán đầy đủ các tiến bộ trong kỹ thuật canh tác và khoa học sinh học giúp năng suất cây trồng, vật nuôi tăng gấp nhiều lần sau này.

Mãi đến khi Thế chiến thứ II kết thúc năm 1945, Liên Hiệp Quốc và Hoa Kỳ đã thúc đẩy các nỗ lực tăng cường sản xuất lương thực và viện trợ cho các nước nghèo. Tuy nhiên, nhiều năm sau đó, tình trạng khan hiếm lương thực vẫn thường xuyên xảy ra ở Châu Phi, Trung Đông, Ấn Độ, Trung Hoa… gây ra nhiều nạn đói nghiêm trọng khi gặp hạn hán, bão lũ.

Ngoài ngũ cốc, an ninh dinh dưỡng còn nhắm đến sản xuất các loại đậu.

Sự chuyển dịch quan điểm

Nhiều tiến bộ công nghệ sinh học và các cuộc cách mạng nông nghiệp trong vài thập kỷ gần đây đã chứng minh rằng: sản xuất nông nghiệp thế giới hiện nay tăng trưởng nhanh hơn tốc độ tăng dân số. Thế giới đã có đủ thực phẩm chứa các chất dinh dưỡng đa lượng để nuôi sống con người. Dù vậy, tại một số vùng bất ổn về an ninh xã hội hoặc chịu thiên tai, số người thiếu ăn vẫn có xu hướng tăng lên.

Năm 1974, Hội nghị Lương thực Thế giới tại Rome đã thông qua khuyến nghị về “An ninh lương thực” (Food security) với mục tiêu trong vòng một thập kỷ sẽ không còn ai phải chịu cảnh thiếu ăn. Đến năm 1996, FAO định nghĩa lại: “An ninh lương thực tồn tại khi mọi người, tại mọi thời điểm, đều có khả năng tiếp cận về mặt vật chất, xã hội và kinh tế với đủ lượng thực phẩm an toàn và bổ dưỡng, đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và sở thích ăn uống của họ để có một cuộc sống năng động và khỏe mạnh”.

Năm 2000, Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDGs) của Liên Hiệp Quốc tiếp tục nhấn mạnh việc “Xóa bỏ cái nghèo cùng cực và nạn đói”. Đến năm 2009, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) xác định 4 khía cạnh của an ninh lương thực gồm:

1) Khả năng cung ứng: Sản xuất, tồn trữ, nhập khẩu và viện trợ.

2) Khả năng tiếp cận: Hạ tầng, thu nhập và phân phối.

3) Sử dụng lương thực: Thực phẩm an toàn và đáp ứng dinh dưỡng.

4) Tính ổn định: Đáp ứng nhu cầu ở mọi thời điểm.

Từ “Lượng” đến “Chất”

WFP đã đưa ra định nghĩa đơn giản hơn khi nói về an ninh lương thực là “Một tình trạng tồn tại khi tất cả mọi người, vào mọi thời điểm, đều không bị đói”. Như vậy, vấn đề đo lường, đánh giá, phân tích tình trạng mất an ninh lương thực rất khó xác định rõ, đặc biệt khi đề cập đến khả năng dễ bị tổn thương khi bị mất an ninh lương thực do các yếu tố bất định như các cú sốc về thiên tai, dịch bệnh, bất ổn xã hội, xung đột quốc gia…

Ở nhiều nơi, tình trạng lạm dụng chất kích thích tăng trưởng, phân bón hóa học, hóa chất bảo vệ thực vật và thực phẩm biến đổi gene (GMO) đang gây tranh cãi. Việc sử dụng hóa chất trong bảo quản, chế biến để tăng mùi vị, màu sắc cũng trở nên phổ biến. Những hoạt động này có thể gây ô nhiễm, phát thải khí nhà kính và suy giảm đa dạng sinh học. Hệ quả là con người dù không thiếu ăn nhưng lại đối mặt với nguy cơ bệnh tật mãn tính, ung thư.

Chính vì vậy, khái niệm “An ninh dinh dưỡng” ra đời. Sự khác biệt cốt lõi là:

An ninh lương thực: Chú trọng việc có đủ lượng thực phẩm cho cuộc sống.

An ninh dinh dưỡng: Chú trọng việc tiếp cận thực phẩm chất lượng, cung cấp dưỡng chất thiết yếu để phòng bệnh và thúc đẩy hạnh phúc. Nó công nhận rằng chỉ có đủ calo (năng lượng) là chưa đủ cho sức khỏe.

Định hướng tương lai

Sau đại dịch COVID-19, Viện Thực phẩm và Nông nghiệp Quốc gia (NIFA) thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) ủng hộ mạnh mẽ khái niệm an ninh dinh dưỡng để tái thiết kinh tế và đảm bảo công bằng.

Hiểu về an ninh dinh dưỡng được mở rộng hơn là mọi người đều được tiếp cận một cách nhất quán và công bằng với các loại thực phẩm và đồ uống lành mạnh, an toàn, giá cả phải chăng, giúp tăng cường sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật, không chỉ đơn thuần là có đủ thức ăn (như khái niệm an ninh lương thực) mà còn bao gồm chất lượng thực phẩm phù hợp, kiến thức dinh dưỡng và khả năng chế biến và sử dụng chúng, giải quyết vấn đề công bằng về sức khỏe bằng cách ưu tiên các cộng đồng bị thiệt thòi. Điều này đảm bảo mọi người có thể đưa ra những lựa chọn thực phẩm lành mạnh phù hợp với sở thích văn hóa và lối sống, được hỗ trợ bởi giáo dục và khả năng tiếp cận ổn định với các loại thực phẩm bổ dưỡng, chế biến tối thiểu. Năm 2022, USDA đã khái quát cách hiểu về an ninh dinh dưỡng theo hình ảnh đơn giản hóa như hình:

Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA, 2022) đã khuyến nghị các nguyên tắc sau đây để nhấn mạnh chất lượng dinh dưỡng, cải thiện phạm vi tiếp cận và sử dụng tối ưu, cũng như cải thiện sự phối hợp giữa các chính sách và chương trình hỗ trợ thực phẩm:

– Nhấn mạnh các tiêu chuẩn dinh dưỡng;

– Tăng cường tiếp cận và đơn giản hóa thủ tục chứng nhận chất lượng thực phẩm;

– Đảm bảo người tham gia sử dụng tối ưu nguồn dinh dưỡng;

– Cải thiện sự phối hợp giữa các chương trình dinh dưỡng;

– Tránh những khoảng trống giữa các nhóm tuổi trong xã hội;

– Đảm bảo sự công bằng về tính sẵn có ổn định, khả năng tiếp cận, giá cả phải chăng và sử dụng (ví dụ: cung cấp thực phẩm phù hợp với sở thích văn hóa, xã hội và chế độ ăn uống)

– Giảm kỳ thị liên quan đến việc tham gia với các nhóm người khác nhau.

Kết luận: An ninh dinh dưỡng không chỉ là thức ăn ngon, an toàn mà còn là sự công bằng trong tiếp cận, giúp mọi người dân có đủ điều kiện kinh tế và thời gian để thụ hưởng một cuộc sống khỏe mạnh.