‘Thì là như vậy chứ còn sao’

Nhà thơ Việt Phương.

“Thì là như vậy chứ còn sao”. Đó là bản chất thế-thái-giọng Việt Phương. Nhưng mà như vậy là như vậy thế nào? Hãy đọc thơ để xem ông Sống, Yêu, và Thơ.

Sống

Ta đau lắm những nỗi đau sinh nở / Cuộc đời thân như hơi thở ta ơi / Ta vui lắm những niềm vui cởi mở / Cuộc đời yêu như vợ của ta ơi…

Đây là bốn câu kết của một bài thơ nổi tiếng nhất trong tập Cửa mở. Đã hơn nửa thế kỷ đi qua trên những dòng thơ này. Anh thanh niên Việt Phương bốn mươi tuổi ngày viết ra nó đã sớm nhìn ra và nhìn thấy, đã dám nói ra và nói được, rằng: chỉ có sự sống là đáng quý, mọi tín điều có thể chao đảo, lung lay, đổ sụp. Cố nhiên, 40 năm trước, tác giả chỉ mới bắt đầu chiêm nghiệm điều này từ và dưới góc độ chính trị – xã hội. Năm tháng qua đi, ông trải nghiệm hơn mọi lẽ nhân sinh trên tuổi tác của mình.

60, ông thấy cuộc đời như vừa mở lại trước mắt mình, và dõng dạc tuyên bố: “Sự thật ơi ta đã tỏ mặt mình”. Sự thật nào đây? Đó là “Cái chất người hơn tất cả thần linh / Ngạo ngược lắm khi so mình với chó”. Đó là “Cái cuộc đời như chiếc lá thật mềm” nhưng cũng là “cái cuộc đời như một gã giả điên”, “như một miền ngộ nhận”, “như một người lận đận”. Nghĩa là “cái cuộc đời đừng chỉ thấy một bề” vì cuộc đời là không hề phản trắc. Chỉ con người phản trắc với con người thôi. Nhà thơ đến tuổi này muốn “hứng một dòng mưa”, chắc là để xóa trôi những cặn ghét đời bám vào mình, thanh sạch lại mình, đặng sống tiếp đúng mình.

70, ông lại có thêm độ lùi mười năm để thức ngộ về mình, về đời. Bài thơ làm năm này có tên gọi “Vậy” như một sự đúc kết khẳng định, như một thấu triệt lẽ đời, qua một cái nhếch môi cười. Nhà thơ tự cười mình đã một đống tuổi “đè người”, tưởng oai vệ lắm, nhưng thực ra mình chỉ “đang sắm vai hề” thôi, mình chỉ “khờ khạo như bóng mây” thôi, mình chỉ là kẻ “nghĩ vay” thôi (nhưng không phải “thương vay”, may thay Việt Phương). Ngẫm lại, đời là nước chảy mây trôi. Và ông lại xác quyết “sống cứ thật lòng mà sống đấy” để bật ra cái câu chính hiệu Việt Phương mà tôi lấy làm đầu đề bài viết này: “Thì là như vậy chứ còn sao”. Nhưng là như vậy đã được chưa, đến độ chưa?

75, Việt Phương đi tiếp “con đường người” của mình về bến nhân sinh. Ở chính hôm nay ông thấy “Cuộc đời bao giờ cũng cuối cùng cũng đầu tiên”, và ông tha thứ cho tất cả khi soi mình vào hồi quang tháng năm vụt qua loang loáng như một cuốn phim đời, để nhẹ nhõm sung sướng “tôi là tôi đầy đủ đến dâng tràn”. Năm năm nữa trôi qua, và nhà thơ của chúng ta thanh thản đến hồn nhiên: “Tám mươi tuổi tập ú tim / Cõi thiền gần lắm lặng yên vẫn chờ”. Xin hãy ngừng lại ở chỗ “ú tim” với cõi thiền của con người đã sống tám phần mười thế kỷ. Trò nghịch này là của tuổi nhỏ; Việt Phương muốn mình là một ông-trẻ-tám-mươi, nghĩa là nhà thơ còn ham sống, vui sống, nghĩa là Việt Phương không muốn lánh đời.

Tổng kết lại cuộc đời, ông nói “Có lẽ tôi đã làm xong việc sống hỏng đời mình”. Nhưng với ông tuổi đời thêm lên mỗi năm vẫn

Sống nao nức bộn bề sao cuộc sống/ Những đôi mắt trẻ thơ mở rộng biết bao trời/ Cốm lại thơm và trái hồng lại mọng/ Một rặng cúc tần ướt nắng đẫm ban mai.

Việt Phương cùng vợ và các con. Ảnh: TL.

Yêu

Người làm thơ nào cũng có thơ tình yêu. Thơ yêu của Việt Phương lúc này vẫn vừa dào dạt đắm say, nhưng lại vừa hồi ức và chiêm nghiệm. Người đàn ông trong con người này ở tuổi thanh niên đã từng giục giã “yêu nữa người ơi, chẳng đủ đâu”, đã từng khao khát yêu đến mức “ta đi yêu người ta yêu nhau / người ta cũng là ta khác đâu”. Ở tuổi già, ông vẫn một nhiệt huyết yêu ấy “anh yêu em không thể gì ngăn được”. Hơn thế, ông còn tự nguyện tự do và tự hào tuyên bố “yêu em là Nguyên Lý”, cho dù em có im hơi bặt tiếng. Tuổi nào yêu thì cũng run rẩy, dại khờ cả. Có ở Việt Phương những cung bậc cảm xúc của tình yêu đôi lứa. Như em là mặt trời chiếu rọi mặt trăng anh sáng. Như anh đơn côi, còn em dễ đổi thay. Như anh là sóng, em là bãi bờ. Nhưng ở tuổi ông già mà thơ yêu bạo liệt đến thành tạo hóa ra Em, Người Yêu đến thế này thì chỉ có một Việt Phương:

Xé nát em ra thành vũ trụ/ Nghe những thiên hà hú thành đêm/ Nhìn chim tha rác về thành tổ/ Thu gom vũ trụ lại thành em

Việt Phương có những bài thơ yêu cho người yêu dấu, cho người vợ của ông. Tình cảm của người đàn ông làm chồng ở đây là nỗi ân hận và lòng biết ơn đối với người đàn bà làm vợ. Có lẽ đó là thứ tình cảm chung trong tình nghĩa vợ chồng. Nhưng mà Việt Phương nói lên được một cách day dứt và thấm thía.

Cô gái đầy ước mơ khoa học/ từ chối ra nước ngoài nghiên cứu/ Đi qua bao trận ốm của các con/ Đi qua thời ngỗ nghịch của các con/ Đi qua sự chì chiết bất công của các con/ khi các con đã lớn/ Đi qua sự nhẫn tâm của người chồng/ Đi qua sự lười nhác hèn hạ của những người đàn ông/ Vừa thở đứt hơi vừa đổ rác lau nhà giã vừng/ nhặt rau sửa cái bếp dầu giặt chậu quần áo bẩn.

Lời thơ như lời nói thường trĩu nặng một nỗi lòng. Đó là lòng thương xót và biết ơn như biển. Đi qua năm tháng cuộc đời, mùa xuân ở tuổi bạc tóc, cành lộc người chồng tặng vợ là “chút dại khờ” vẫn còn giữ lại được. Hạnh phúc ấy ông bà Việt Phương có được. Và chúng ta cũng có được qua thơ ông.

Thơ

Khi tập Cửa mở ra đời, tiếng thơ Việt Phương đã gây động làng thơ không chỉ vì những ý tưởng táo bạo mới mẻ được nói ra vào thời điểm đó, mà còn vì cái cách nói những điều ấy ra. Những câu thơ mang tính trí tuệ, cấu trúc duy lý, những hình ảnh bất ngờ, khác lạ, tạo sự va đập có dư chấn và vang âm đối với thi tính và thi cảm một thời. Bỗng tóe lên một bãi cười / Ở tầm cao một mét sáu mươi… Buổi sáng tháng tư sống tươi như cá quẫy… Có thể dẫn ra nhiều câu như vậy. Tiếc là cái chất Tây trong tư duy thơ Việt Phương hồi đó đã bị ngưng lại giữa chừng, nếu không nó sẽ còn có ích hơn cho thơ Việt đang rất nhiều duy cảm, ít duy lý. Tôi nói điều này có vẻ như ngược với sự “tự kiểm” của chính nhà thơ: Chia tay một thời Tây quá mức / Lang thang mộng du về phương Đông. Nhưng đó là hành trình tìm kiếm thơ. Việt Phương làm thơ và loay hoay tìm đi con đường thơ của mình. Ông viết hẳn những bài thơ, đoạn thơ để như tuyên ngôn nghệ thuật, xác quyết tín điều thơ cho bản thân. Bơ vơ đông đảo hiểu về mặt này là người không muốn lẫn vào đám đông vô sắc, vô cá tính. Thì thơ ngơ ngẩn là thơ / Thì người đông đảo bơ vơ là người.

Cái thơ ngơ ngẩn đó của Việt Phương là thơ có được sau khi “Vứt nốt cảm giác và suy tưởng / Tay trắng một mình với thơ”, là thơ chỉ một âm thanh mà hàm mọi chuyện như đứa trẻ bập bẹ vô thức chọn đúng “cái tiếng chủ mang ý nghĩa bao trùm” trong chuỗi lời nói của người lớn. Cái thơ ngơ ngẩn đó đối lập hoàn toàn và quyết liệt với những thứ thơ tang thương mà cứ ngỡ chiều sâu, thứ thơ “đào năm tầng ý nghĩa sau mỗi câu / những ẩn dụ oái ăm những thông minh vặn vẹo / đảo không gian thời gian cho khó hiểu”. Sự chống đối và khước từ một loại thơ ở đây rất rõ ràng, dứt khoát. Nhưng một khi “đã mang lấy nghiệp vào thân”, tác giả vẫn loay hoay với câu hỏi của muôn đời: Thơ là gì có thật thơ là thơ?

Sự loay hoay tìm kiếm vật vã đó hiển hiện trong các tập thơ của Việt Phương. Ông nghiêng nhiều về Đông trong các thể loại thơ luật, thơ vần, thơ lục bát, thơ bốn câu, bên cạnh vẫn có thơ tự do, thơ văn xuôi. Câu thơ của ông nhiều khi vẫn nói thẳng băng, trực tiếp, vẫn lập ý luận lý theo logic. Đôi khi những cặp câu sóng đôi, đối sánh khô khan, ít thơ, kiểu như Đi hết… Gặp…, “Đi hết say mê giận dữ dằn vặt chán chường / Gặp tình thương và ánh sáng”, chung chung và sáo. Nhưng có những bài ông tạo được một giọng nói thơ truyền ý với một hơi thơ truyền cảm, đập ngay vào giác quan thơ của người đọc. À, Cuối cùng cái đẹp là cái đẹp/ Đẹp dịu dàng nồng nàn khủng khiếp/ Cuối cùng cánh cửa khép mở ra/ Trong hộp đen là một chút thì là. Người ta sẽ tò mò muốn biết chút thì là trong hộp đen này là gì vì câu thơ như dửng dưng mà khêu gợi.

Việt Phương vẫn bất ngờ có những hình ảnh thơ khác lạ. Tuổi thơ “cầm thìa múc trời tưởng lấy được kem từ những tầng mây trắng xốp”. Nay “Hà Nội và ta nhìn nhau / Ta muốn cầm thìa múc trời lấy màu xanh Hà Nội”. Hình ảnh thơ ở hai vị trí đăng đối đầu cuối bài thơ biểu hiện một nỗi chua xót cho quê hương của tác giả.

Tuổi ngoài 80, Việt Phương ra tập thơ thứ ba. Cửa mở, đấy là đẩy ra. Cửa đã mở, đấy là đẩy vào. Bơ vơ đông đảo, đấy là xoay trong. “Người thành đạt là người thực hiện được khoảng một phần ba những điều dự định”, nhà thơ nói, và theo đó có thể nghĩ ông là người thành đạt, ít nhất ở thơ. Ông ý thức được mình, “thơ thật sự bắt đầu khi bài thơ kết thúc”. Bây giờ thì ông không làm gì được nữa với những bài thơ của mình. Chúng đã được làm xong, đã được in ra, và chúng hiện lên trước mặt chúng ta. Khởi đầu thơ ông bây giờ là từ chúng ta. Thì là như vậy chứ còn sao!

Phạm Xuân Nguyên (theo TGHN)
Ngày đăng: 11/2/2026

———

(1) Việt Phương hay Trần Việt Phương là bút danh của ông Trần Quang Huy (1928-2017), nhà thơ hiện đại của Việt Nam. Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học, nghệ thuật vào năm 2022.

(2) Đăng lại.

Ý kiến của bạn về bài viết

Không có chức năng bình luận cho bài viết này