11:04 - 12/09/2026

Khởi nghiệp Xanh miền Trung – Tây Nguyên: Khi một ý tưởng phải trả lời được câu hỏi của thị trường

Từ một người mẹ ở Đắk Lắk muốn trẻ em dùng AI an toàn, những phụ nữ miền núi tìm cách giữ giá trị cho củ gừng Tiên Phước, đến một ứng dụng muốn thay đổi cách nông dân ghi nhật ký canh tác bằng giọng nói… Bảng B vòng bán kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh 2026 tại Bảo tàng Thế giới Cà phê cho thấy một lát cắt khá rộng của khởi nghiệp hôm nay. Nhưng sau mỗi phần thuyết trình, câu hỏi của ban giám khảo thường quay về những điều rất cụ thể, rằng, khách hàng là ai? Vì sao họ phải trả tiền? Điểm khác biệt nằm ở đâu? Và mô hình có thực sự đứng được trên thị trường?

Câu chuyện của củ gừng Tiên Phước

Gừng ở vùng trung du Quảng Nam có vị cay, mùi thơm đặc trưng, nhưng cũng giống nhiều nông sản khác, đầu ra lâu nay phụ thuộc nhiều vào thương lái. Khi giá xuống, người trồng gần như không có nhiều lựa chọn. Trong khi đó, nhiều phụ nữ miền núi thiếu việc làm ổn định, phải rời quê tìm kế sinh nhai.

Từ hai bài toán đó, chị Phạm Thị Mỵ Nương từ HTX QNA farm chọn đi vào chế biến sâu, với các sản phẩm từ gừng như kẹo gừng viên, trà gừng hòa tan và từng bước tận dụng phụ phẩm sau chế biến.

Năm 2025, HTX cho biết đạt doanh thu 6,9 tỷ đồng. Sáu tháng đầu năm 2026, doanh thu của xưởng đạt 5,9 tỷ đồng, trong đó sản phẩm từ gừng đóng góp khoảng 3,3 tỷ đồng.

Phía sau con số này là 25 hộ nông dân liên kết trên diện tích khoảng 8 ha. Riêng năm 2025, HTX thu mua 45 tấn gừng tươi, trị giá khoảng 810 triệu đồng, đồng thời tạo việc làm cho 12 lao động nữ địa phương với thu nhập bình quân khoảng 6 triệu đồng mỗi tháng.

Thí sinh trình bày xong, giám khảo Vũ Trung Hòa hỏi một câu khá thẳng rằng, giữa khoảng 10 doanh nghiệp đã có mặt trên thị trường, điểm khác biệt thực sự của gừng QNA farm là gì?

Chị Nương cho biết, QNA farm không đơn thuần bán sản phẩm mà tạo thêm sinh kế cho người nông dân và phụ nữ địa phương. Từ ý này, ông Hòa cho rằng đó là giá trị xã hội và cũng có thể trở thành câu chuyện marketing tốt, nhưng chưa phải điểm khác biệt cốt lõi của sản phẩm.

Theo ông Hòa, câu trả lời phải đi sâu hơn vào giống gừng, vùng trồng, quy trình canh tác, khả năng truy xuất và chất lượng nguyên liệu.

Một câu hỏi khác cũng được đặt ra, QNA farm muốn trở thành thương hiệu tiêu dùng hay một đơn vị gia công?

Câu trả lời của doanh nghiệp khá rõ. Trong những năm tới, QNA farm dự kiến khoảng 80% doanh thu đến từ gia công và 20% từ thương hiệu riêng. Lý do là những đơn hàng gia công lớn có thể giúp tiêu thụ nhanh nguyên liệu cho nông dân, đồng thời tạo dòng tiền để vận hành doanh nghiệp.

Từ góc nhìn kinh doanh, ông Hòa cho rằng lựa chọn này có lý. Gia công thường có biên lợi nhuận thấp hơn nhưng dòng tiền nhanh. Thương hiệu riêng có thể tạo biên lợi nhuận tốt hơn, nhưng cần nhiều thời gian và chi phí thị trường.

Trong khi đó, TS Phan Văn Minh chú ý đến một yếu tố khác, phần lớn lao động tham gia chuỗi sản xuất là phụ nữ. Ông Minh gợi ý HTX có thể nghiên cứu thêm các tiêu chuẩn và thị trường Halal để mở rộng đầu ra.

Còn giám khảo Nguyễn Thị Quỳnh Viên đề nghị hỗ trợ HTX xây dựng hệ thống truy xuất đến tận vùng trồng.

Ba góp ý khác nhau, nhưng đều muốn nâng giá trị củ gừng, không thể dừng ở việc chế biến. Cần chứng minh được nguồn gốc, sự khác biệt và khả năng đứng vững trong chuỗi thị trường.

Nông dân chỉ cần “nói một câu”

Với dự án “Sunno Hub – Vận hành nông nghiệp bằng dữ liệu” tại Đắk Lắk họ lại chọn một bài toán khác, dữ liệu.

Người sáng lập dự án Trần Thị Thanh Tuyền cho biết sau nhiều năm làm trong lĩnh vực vật tư nông nghiệp, nhận thấy nhiều nông dân vẫn không biết chính xác một vụ mùa đã chi bao nhiêu tiền cho phân bón, thuốc, nhân công hay nước tưới.

Các ứng dụng nhật ký canh tác đã có, nhưng một bộ phận nông dân lớn tuổi gặp khó khăn khi phải nhập dữ liệu bằng điện thoại.

Giải pháp Sunno Hub đưa ra khá đơn giản về mặt trải nghiệm, nông dân chỉ cần nói. Chẳng hạn như một câu nói như hôm nay bón loại phân nào, bao nhiêu ký, cho diện tích bao nhiêu sẽ được AI nhận diện và chuyển thành dữ liệu nhật ký canh tác.

Nông dân cũng có thể chụp hình cây bệnh để hệ thống hỗ trợ nhận diện. Xa hơn, nền tảng muốn tích hợp tưới tự động, thị trường vật tư nông nghiệp và đầu ra nông sản.

Sau khoảng 18 tháng phát triển demo với chi phí khoảng 1,6 tỷ đồng, và những người dùng. Dự án cũng cho biết đã ký hợp tác với Liên hiệp HTX Đắk Lắk, gồm 7 HTX thành viên, khoảng 500 nông hộ với 800 ha sầu riêng.

Nhưng chính ở đây, một trong những câu hỏi khó nhất của buổi thi được đặt ra.

Giám khảo Vũ Trung Hòa hỏi: “Lý do gì để người nông dân phải mở ứng dụng của bạn mỗi ngày?”

Bởi theo ông Hòa, làm được ứng dụng là một chuyện. Khiến người nông dân sử dụng liên tục lại là một bài toán khác.

Dự án cho biết sẽ tạo động lực sử dụng bằng việc kết nối đại lý vật tư tại địa phương, tư vấn kỹ thuật và các dịch vụ liên quan ngay trên nền tảng.

Tuy nhiên, mức phí dự kiến từ khoảng 400.000 đến 700.000 – 800.000 đồng mỗi hộ mỗi năm tiếp tục nhận được phản biện.

Từ kinh nghiệm triển khai chuyển đổi số cho khoảng 2.500 nông hộ và 350 HTX, doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Quỳnh Viên cho biết tỷ lệ nông dân tiếp tục sử dụng sau một năm chỉ khoảng 47%.

Trong khi đó, như đơn vị của bà Quỳnh Viên hiện thu phí khoảng 2 triệu đồng mỗi HTX mỗi năm, còn nông dân được sử dụng miễn phí.

Theo bà Viên, Sunno Hub nên cân nhắc mô hình B2B, bán giải pháp cho HTX thay vì trực tiếp thu tiền từng nông hộ. Khi đó, HTX vừa là khách hàng vừa có thể tạo cơ chế buộc các thành viên cập nhật dữ liệu sản xuất.

Một cô giáo dạy học sinh dùng AI

Cũng tại Đắk Lắk, chị Nguyễn Thị Hải bước vào cuộc thi từ một xuất phát điểm vừa là giáo viên, vừa là một người mẹ.

Khi AI đi ngày càng nhanh vào trường học và đời sống trẻ em, chị nhìn thấy cả cơ hội lẫn rủi ro, học sinh có thể tiếp cận kiến thức nhanh hơn, nhưng cũng dễ phụ thuộc vào công nghệ nếu không được hướng dẫn. Từ đó hình thành dự án “Trường học An toàn tư duy số – kiến tạo tương lai xanh”.

Dự án đang triển khai các khóa học trực tiếp, trực tuyến và liên kết với trường phổ thông. Theo chị Hải, hiện mô hình đã có 175 học viên, gồm 135 học trực tiếp và 40 học trực tuyến.

Điểm đáng chú ý là dự án muốn đưa học sinh ra khỏi những bài học AI thuần túy trên máy tính. Trong khi ở cấp độ nâng cao, học sinh có thể tham gia các dự án như robot tưới cây trong vườn cà phê, mô hình lọc nước tận dụng phụ phẩm cà phê, hoặc hỗ trợ HTX và doanh nghiệp số hóa thông tin, xây dựng mã QR truy xuất.

Nhưng chính phần này cũng khiến giám khảo Nguyễn Đông Triều đặt vấn đề.

Theo ông Triều, thị trường hiện có rất nhiều khóa học AI miễn phí, vì vậy thu phí đào tạo trực tuyến sẽ không dễ. Việc cho rằng học sinh có thể tham gia số hóa dữ liệu cho doanh nghiệp cũng cần được chứng minh kỹ hơn, bởi đây là công việc liên quan tới chuyên môn và trách nhiệm.

Chị Hải giải thích học sinh không làm một mình, mà có giáo viên và cố vấn trực tiếp hướng dẫn.

Trong khi đó, giám khảo Trần Quốc Bảo lại chú ý đến một chi tiết khác. Ông đánh giá cao mô hình kết hợp trực tiếp và trực tuyến, cũng như cách chương trình bám vào khung giáo dục. Nhưng điều khiến ông ấn tượng lại rất giản dị, bộ slide của thí sinh được tự tay làm, thay vì giao hoàn toàn cho AI.

Ông Bảo nói, “công nghệ có thể hỗ trợ con người, nhưng tư duy vẫn phải thuộc về con người”.

Dược liệu bản địa và câu hỏi về bằng chứng khoa học

Nhóm thí sinh của dự án về sáo tam phân

Với dự án XATAPHA BioHerb – Nâng tầm dược liệu sáo Tam phân từ Khánh Hòa, không khí phản biện lại chuyển sang một vấn đề khác, đó là câu chuyện sản phẩm và bằng chứng khoa học.

Nhóm dự án gồm Nguyễn Thanh Tá, Nguyễn Uy Thứ, Võ Hoàng Huy cho biết, đang phục hồi vùng Xáo tam phân tại Ninh Hòa với khoảng 10 ha, tương đương 17.000 cây. Sau hai năm, doanh thu được công bố khoảng 1 tỷ đồng mỗi năm.

Một điểm đáng chú ý là toàn bộ công nhân hiện tại của HTX là người Ê Đê tại địa phương. Nhóm trình bày một số dữ liệu và trường hợp sử dụng liên quan đến sức khỏe.

Tuy nhiên, TS Phan Văn Minh lưu ý dự án cần hết sức thận trọng khi nói về tác dụng điều trị.

Theo TS Minh, để một sản phẩm được nhìn nhận theo hướng thuốc điều trị phải đi qua quy trình nghiên cứu, kiểm nghiệm và cấp phép rất chặt chẽ. Vì vậy, ở giai đoạn hiện tại, nhóm nên cân nhắc định vị theo hướng sản phẩm chăm sóc sức khỏe thay vì nhấn mạnh công dụng chữa bệnh.

Quan trọng hơn, ông Minh yêu cầu nhóm phải có kết quả phân tích hàm lượng hoạt chất như Coumarin, Flavonoid, Saponin từ chính mẫu Xáo tam phân được trồng tại vùng nguyên liệu của mình. Không thể lấy một nghiên cứu ở vùng khác rồi mặc nhiên xem đó là đặc tính của nguyên liệu đang sản xuất.

Đây là một yêu cầu quan trọng với những dự án khởi nghiệp dựa trên dược liệu bản địa, câu chuyện tài nguyên có thể tạo sự chú ý, nhưng dữ liệu khoa học mới quyết định mức độ tin cậy của sản phẩm.

Giám khảo Vũ Trung Hòa khuyến nghị HTX không nên dồn quá nhiều vốn vào mua đất mở rộng vùng nguyên liệu, mà có thể liên kết với người dân, chuyển giao kỹ thuật và bao tiêu. Cách làm này vừa giảm vốn đầu tư ban đầu, vừa đưa người dân địa phương sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Một “Chợ Cà Phê” không bán cà phê

Thí sinh từ dự án Chợ cà phê

Trong số các dự án công nghệ, “Chợ Cà Phê” của Nguyễn Văn Lĩnh tạo chú ý bởi cái tên dễ khiến người nghe nghĩ đây là một sàn thương mại điện tử.

Nhưng dự án thực chất muốn xây dựng một nền tảng hạ tầng số cho các nhà rang xay. Một chủ quán cà phê tải ứng dụng, nhập mã của nhà rang xay đang mua hàng, giao diện lập tức được cá nhân hóa thành ứng dụng của nhà rang xay đó.

Nhà rang xay nhờ vậy có thể quản lý khách hàng, đơn hàng, vận chuyển và hoạt động bán hàng trên cùng một hệ thống.

Theo Lĩnh, nền tảng đã đạt gần 10.000 lượt tải, hơn 50 nhà bán hàng đăng ký và xử lý lượng giao dịch khoảng 10 tỷ đồng. Người dùng cuối được miễn phí, còn nhà rang xay trả khoảng 5 triệu đồng mỗi tháng cho gói Pro và từ 8 đến 9 triệu đồng cho gói Premium.

Điểm đáng chú ý ở Chợ Cà Phê là dự án đã xác định tương đối rõ người trả tiền.

Từ mùi hương Gò Nổi đến bài toán bán hàng số lượng lớn

Câu chuyện của Gò Nổi Herbal lại mang màu sắc khác. Chủ dự án là Nguyễn Thị Kiều Anh cho biết, ở vùng đất Quảng Nam từng chịu nhiều mất mát chiến tranh, nghề chưng cất tinh dầu bản địa có thời gian bị mai một. Dự án muốn khôi phục những vùng thảo dược, kết hợp sản xuất tinh dầu, nước cất, xà phòng, túi thơm và du lịch trải nghiệm.

HTX hiện có khoảng 7 ha vùng nguyên liệu. Phụ phẩm sau khi chưng cất được dùng làm nhang, phần còn lại ủ thành phân hữu cơ đưa trở lại ruộng.

Giám khảo Vũ Trung Hòa đánh giá chất lượng tinh dầu tốt nhưng đặt một bài toán khác, nếu chỉ bán những lọ tinh dầu dung tích nhỏ, biên lợi nhuận có thể khá nhưng rất khó tạo doanh thu lớn. Trong khi, muốn phát triển quy mô, doanh nghiệp phải nghĩ đến những can nguyên liệu 1 lít, 2 lít, 5 lít hoặc trở thành nhà cung cấp cho các doanh nghiệp khác.

Đại diện dự án cho biết thực tế đã có sản phẩm dung tích lớn phục vụ nước lau sàn, nhưng chưa mang đến cuộc thi vì chi phí vận chuyển.

Từ đó, giám khảo Hòa gợi ý HTX tìm đường đi vào chuỗi cung ứng nguyên liệu cho các doanh nghiệp bánh kẹo, thực phẩm hoặc hóa mỹ phẩm.

Khi dự án đã đi xa hơn một cuộc thi khởi nghiệp

Đến với dự án BioWraps Solutions từ Thành phố Hồ Chí Minh, của nhóm Trịnh Công Qui, Tô Hồng Phi và Trần Thị Thanh Thúy lại đứng ở một vị trí khác. Sau bảy năm nghiên cứu, doanh nghiệp cho biết đã thương mại hóa vật liệu từ phụ phẩm nông nghiệp, đưa sản phẩm đến 14 quốc gia và đạt doanh thu khoảng 137.000 USD trong năm 2025.

Danh mục sản phẩm đã phát triển tới 243 loại, từ màng bọc, bao bì đến vật liệu và hạt nhựa sinh học.

Đứng trước những “thành tựu” này, ban giám khảo nói, một dự án đã đi đến quy mô này còn đến cuộc thi để làm gì? TS Minh đặt câu hỏi.

Đại diện dự án trả lời rằng khoảng 80% doanh thu hiện đến từ thị trường nước ngoài. Điều doanh nghiệp cần là khách hàng B2B tại Việt Nam và kết nối sâu hơn vào hệ sinh thái doanh nghiệp xanh trong nước.

TS Phan Văn Minh và các giám khảo cũng đặt vấn đề dự án cần diễn giải rõ hơn công nghệ lõi, bằng cách nào cellulose, tinh bột và pectin từ phụ phẩm nông nghiệp được chuyển thành vật liệu có khả năng thay thế nhựa.

Bởi một dự án công nghệ vật liệu không thể chỉ thuyết phục bằng quy mô thị trường hay số quốc gia đã xuất khẩu, mà phần khó nhất vẫn là chứng minh công nghệ.

Một số hình ảnh trong ngày thi: