Khi nền tảng công nghệ trở thành ‘Tech-Trust’

Các hãng công nghệ lớn trong cũng như ngoài nước đang lộ rõ xu hướng hành xử lấn lướt, “cá lớn nuốt cá bé” với đối thủ và cả người dùng. Ảnh: WSJ.

Nắm giữ độc quyền dữ liệu và kiểm soát thuật toán chi phối, big tech đang biến đối tác lẫn người dùng thành những mắt xích lệ thuộc hoàn toàn vào hệ sinh thái. TS Võ Xuân Trường – Chủ tịch Liên minh Mekolor Great USA, gọi đây là hệ thống “độc quyền cấu trúc” – nơi kẻ thống trị có quyền sinh sát đối với bất kỳ ai muốn gia nhập thị trường.

Cuối 2025, Zalo gửi hàng loạt tin nhắn đến người dùng, buộc họ cho phép Zalo thu thập, lưu trữ và sử dụng thông tin cá nhân nếu muốn tiếp tục sử dụng. Tiếp đó, Zalo “đòi” thu thập giọng nói và mống mắt. Những mệnh lệnh “kiểu bề trên” này đã vấp phải làn sóng phản ứng mạnh mẽ. Chỉ trong một tuần, Zalo rơi khỏi bảng xếp hạng các ứng dụng hàng đầu tại Việt Nam, kèm theo nhiều đánh giá tiêu cực.

Zalo là ứng dụng nhắn tin phổ biến nhất ở Việt Nam, tự công bố có gần 80 triệu người dùng trong năm ngoái, với khoảng 2,1 tỷ tin nhắn mỗi ngày. Người dùng phản ứng mạnh bởi cho rằng Zalo đã lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường để áp đặt điều kiện, chia sẻ thông tin cá nhân với bên thứ ba. Với khối lượng dữ liệu khổng lồ như vậy, Zalo có đủ năng lực kiểm soát thông tin tương tự như các gã khổng lồ công nghệ.

Đây cũng là mối lo chung trên toàn cầu, bởi đời sống con người dễ bị tiết lộ qua tin nhắn, phơi bày trên mạng xã hội. Ngay cả khi không sử dụng Zalo mà chuyển sang ứng dụng nhắn tin khác, người dùng cũng khó đảm bảo quyền tự chủ đối với dữ liệu cá nhân. Họ đối mặt với vòng lẩn quẩn giữa nhu cầu thông tin hàng ngày và bảo mật dữ liệu cá nhân. Người dùng hoàn toàn lệ thuộc vào các nền tảng nắm đằng cán về công nghệ và dữ liệu.

Chơi với big tech có đứt tay?

Người dùng cũng đồng thời nhận ra rằng quyền quyết định ai được tham gia và ai bị loại bỏ đã nằm trong tay các nền tảng công nghệ. TS Võ Xuân Trường nhận định rằng độc quyền công nghệ là một hình thức tư bản dữ liệu độc quyền, tinh vi hơn và nguy hiểm hơn độc quyền công nghiệp truyền thống.

Ông nói độc quyền dữ liệu không còn mang hình hài cổ điển như độc quyền sản xuất hay thị phần trước đây. Đây là một dạng độc quyền cấu trúc nơi một số công ty nắm giữ quyền thiết kế luật chơi của hệ sinh thái. Ví dụ, một nền tảng công nghệ không trực tiếp sản xuất hàng hóa nhưng lại “thu thập dữ liệu hành vi của toàn xã hội, biến dữ liệu đó thành tư bản, rồi tái phân phối lợi ích theo cách chỉ có lợi cho chính họ”.

Người dùng cá nhân sẽ khó tính toán được thiệt hại khi có rủi ro xảy ra. Ngược lại, người dùng là các tổ chức hay doanh nghiệp đối mặt với các con số cụ thể hơn.

Amazon là sàn thương mại điện tử quốc tế hiếm hoi mà doanh nghiệp Việt dùng để xuất hàng đi các nước. Với lợi thế thống lĩnh thị trường, Amazon không ngần ngại đòi hỏi hay bỏ rơi đối tác. Từng chiếm đến 80% đơn hàng của Gilimex (Công ty Cổ phần sản xuất kinh doanh xuất nhập khẩu Bình Thạnh), nên Amazon đã yêu cầu đối tác Việt đầu tư mở rộng sản xuất theo đúng các tiêu chuẩn Amazon. Khi dữ liệu cho thấy thị trường có xu hướng thu hẹp, Amazon chỉ thông báo đơn hàng suy giảm mà không hề có động thái “cùng chơi cùng chịu” với đối tác. Gilimex không thể giải quyết năng lực sản xuất bị dư dôi, hàng tồn đầy kho, không kịp bán ra thị trường.

Hệ quả thể hiện rõ trên sổ sách. Doanh thu Gilimex đạt gần 4.200 tỷ đồng năm 2021 – thời điểm dịch Covid-19 hoành hành, giảm còn 936 tỷ đồng trong năm 2023. Lợi nhuận sau thuế lao dốc hơn 90%, xuống dưới 30 tỷ đồng trong năm 2023. Các con số của hai năm 2024-2025 còn tệ hơn.

Không chỉ Gilimex, các đối tác cung ứng khác cũng chịu hệ lụy. Garmex thua lỗ ba năm liên tiếp, vốn điều lệ thu hẹp từ gần 830 tỷ đồng xuống 363 tỷ đồng, lượng lao động từ điểm đỉnh hơn 4.000 người giảm xuống còn 29 người trong năm 2025. Một phần nhà xưởng phải chuyển đổi thành sân pickleball để có “đồng vô đồng ra”, duy trì hoạt động.

Các tầng quyền lực

Chịu thiệt thòi, nhưng doanh nghiệp vẫn phải dựa vào big tech. Các doanh nghiệp nhỏ hơn lại khó trụ vững trong thị trường do big tech thống lĩnh. “Với quyền thống trị trong tay, big tech giữ đặc quyền hay độc quyền định hình giá cả, điều khoản và điều kiện kinh doanh theo cách mà các công ty nhỏ khó đáp ứng. Nhiều startup buộc phải tập trung vào việc tồn tại thay vì đổi mới. Hệ quả là sự đa dạng ý tưởng trong hệ sinh thái cũng giảm”, nhà sáng lập Kay Woo của ứng dụng gọi xe TADA bình luận.

Big tech đã tạo ra đặc quyền ở ba tầng quyền lực sâu hơn là độc quyền dữ liệu, độc quyền thuật toán và độc quyền hệ sinh thái. Doanh nghiệp khác muốn tham gia cuộc chơi đều phải theo những luật lệ do một bên đặt ra mà không có khả năng thương lượng ngang hàng, theo TS Võ Xuân Trường. Lệch pha giữa việc giá trị tạo ra và đặc quyền thống lĩnh thị trường được xem là gốc rễ của bất bình đẳng cấu trúc trong nền kinh tế số.

Tại một số thị trường phát triển, nhà chức trách đã mạnh tay can thiệp. EU đã cấm việc lạm dụng vị trí thống lĩnh, bao gồm phát triển công nghệ hay kỹ thuật gây tổn hại người tiêu dùng, phân biệt đối xử, đẩy đối tác vào thế bất lợi hoặc áp đặt các điều kiện hợp đồng không phù hợp.

Tư duy “độc quyền cấu trúc” không chỉ giới hạn trong các dòng code hay thuật toán của big tech, mà còn hiện hữu ngay trong cách thiết kế chính sách vĩ mô. TS Võ Xuân Trường dẫn chứng từ chính trải nghiệm thực tế khi đề xuất dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam.

Theo ông Trường, nếu quy trình lựa chọn nhà đầu tư bị cài cắm các tiêu chí tài chính – kỹ thuật thiếu minh bạch, hoặc mặc định ưu ái các mô hình cũ dựa vào bảo lãnh công, thì một dạng “độc quyền cơ chế” sẽ hình thành. Khi đó, các mô hình mới dù hiệu quả hơn cũng bị loại ngay từ vòng gửi xe, tương tự cách thuật toán big tech “dìm” các đối thủ nhỏ.

“Vấn đề không nằm ở năng lực doanh nghiệp, mà nằm ở cách ‘luật chơi’ được thiết kế. Không xin đặc quyền, trong đề xuất của mình, Mekolor chỉ yêu cầu sự bình đẳng: hãy so sánh các mô hình dựa trên cùng một mặt bằng kỷ luật tài chính và minh bạch hóa logic đánh giá. Nếu muốn tư nhân thực sự tham gia, nhà nước phải thiết kế tiêu chí để dung nạp những mô hình khác biệt nhưng hiệu quả, thay vì ‘đo ni đóng giày’ cho những tiền lệ cũ kỹ”, ông Trường nhấn mạnh.

Lội ngược dòng

Nền kinh tế số Việt Nam đang tăng trưởng nhanh, dễ nhận thấy qua đà phát triển của thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và gọi xe. Tuy vậy, hiện chỉ một hoặc hai doanh nghiệp nắm giữ phần lớn thị trường nhờ quy mô và hiệu ứng mạng lưới mạnh mẽ. Điều này mang lại sự tiện lợi cho người tiêu dùng, nhưng cũng tạo ra những rào cản cho các công ty công nghệ nhỏ hơn muốn gia nhập hoặc đổi mới. “Tôi tin rằng thị trường cạnh tranh, nhưng sân chơi không phải lúc nào cũng công bằng. Các doanh nghiệp mới cần phải nỗ lực hơn rất nhiều để tạo được chỗ đứng trong không gian sinh tồn này”, Kay Woo nhấn mạnh.

Ở mảng gọi xe công nghệ Việt Nam, Grab và Xanh SM chiếm khoảng 87% thị phần, theo hãng dữ liệu Mordor Intelligence của Ấn Độ. Hồi tháng 9.2025, Grab Vietnam và Be Group đã đồng thanh phản đối cách thu thập dữ liệu thị trường của hãng Ấn Độ, bởi họ chỉ phỏng vấn các nhân viên cũ đã nghỉ việc ở hai nơi này.

Báo cáo của Mordor vì thế bị xem là thiếu thuyết phục và công tâm. Nhưng trên thực tế, đồng phục màu xanh lá cây của Grab và xanh nước biển của Xanh SM đang thể hiện sự áp đảo trên đường phố.

Tay chơi mới TADA cảm nhận rõ nét áp lực của các bậc đàn anh.

“Nhu cầu sử dụng dịch vụ gọi xe vẫn đang tăng lên khi các thành phố trở nên đông đúc hơn và việc sử dụng phương tiện cá nhân được quản lý chặt chẽ hơn. Đồng thời, người tiêu dùng ngày càng nhạy cảm hơn về giá cả do lạm phát và áp lực thu nhập. Điều này làm tăng cạnh tranh và thu hẹp biên lợi nhuận. Thực tế này củng cố phương pháp tiếp cận của TADA. Chúng tôi chỉ đầu tư vào các thị phần mà TADA có lợi thế, cung cấp giá trị công bằng cho hành khách và đảm bảo tài xế có thể kiếm được thu nhập”, Kay Woo nói.

Kinh tế toàn cầu gặp khó, gọi vốn càng khó hơn. Thay vì mở rộng thị phần bằng cách đốt tiền, TADA lựa chọn tập trung vào hiệu quả kinh tế. Cách tiếp cận vận hành tinh gọn và hiệu quả giúp TADA duy trì giá cạnh tranh.

Thách thức đặt ra cho nhà hoạch định chính sách và ngành công nghệ là phải giữ cho thị trường đủ mở để các công ty nhỏ có thể cạnh tranh dựa trên chất lượng, dịch vụ và đổi mới, chứ không chỉ dựa vào sức mạnh vốn, theo Kay Woo.

Doanh nghiệp vẫn phải tồn tại trong môi trường mà big tech nắm giữ quyền lực thông qua “thế lực ẩn” – đó là các thuật toán.

Tuy nhiên, một số doanh nghiệp vẫn cho rằng Nhà nước không nên can thiệp vi mô vào từng thuật toán và cũng không thể triệt tiêu bằng mệnh lệnh hành chính đơn thuần. TS Võ Xuân Trường nhận định Chính phủ cần đặt ra ranh giới rõ ràng về tính minh bạch để ngăn xung đột lợi ích và bảo vệ quyền tiếp cận dữ liệu công bằng. Bên cạnh đó, doanh nghiệp không thể chỉ chờ điều tiết mà phải chủ động giảm phụ thuộc vào các nền tảng, xây dựng tài sản dữ liệu riêng và tham gia các hệ sinh thái mở.

Quyền lực thuật toán chỉ có thể được kiểm soát hiệu quả khi được phân tán thay vì tập trung vào một chủ thể duy nhất.

Mỹ Huyền (theo TGHN)
Ngày đăng: 11/2/2026

Ý kiến của bạn về bài viết

Không có chức năng bình luận cho bài viết này