10:08 - 03/03/2026

Hát tuồng ở Lăng Ông

“Nhân dân Gia Định, Sài Gòn, Chợ Lớn coi ông như một vị thần, coi Lăng Ông như một thánh địa”, nhận xét của nhà nghiên cứu hơn bách niên Nguyễn Đình Tư, người hàng năm được Ban Quý tế trân trọng mời đến dự Lễ hạ nêu-khai hạ-cầu an và giỗ Ông.

Vở tuồng hát bội “Đức thượng công Lê Văn Duyệt” trình diễn tại Lăng Ông Bà Chiểu.

Dịp đầu Xuân, chúng tôi được hầu chuyện và ghi chép lại vài ký ức về hát bội ở Lăng Ông qua lời kể NSUT Ngọc Khanh (sinh năm 1954), con gái nghệ sĩ tài danh Ba Út, một trong những nghệ sĩ gắn bó với Lăng Ông Lê Văn Duyệt từ hồi nhỏ. Bồi hồi, cô Ngọc Khanh kể từ 3-4 tuổi cô đã theo mẹ đến Lăng Ông, ngồi sau cánh gà chờ mẹ diễn tuồng. Từ ngày đó, bé Ngọc Khanh in đậm trong trí nhớ những tiếng trống liên hồi, giọng ca điệu múa vang lên trong khói nhang nghi ngút của hàng ngàn lượt khách đến viếng Ông. Nghệ sĩ ai ai cũng thấy vinh dự khi được đến hát tuồng vào dịp giỗ Ông bởi sẽ hát liên tục 3 ngày 6 suất buổi sáng và buổi chiều. Ở đây nghệ sĩ được lãnh lương cao, có đông khán giả mộ điệu, những vị mạnh thường quân hỗ trợ rộng rãi và đặc biệt là có khán giả sành điệu đến xem như ông Vương Hồng Sển.

Đơn vị tổ chức hát bội ở Lăng Ông thời đó là Hội khuyến lệ cổ ca, tiền thân là Ban chấn-hưng hát bội của hội Khuyến-học do ông Thân Văn Nguyễn Văn Quí và ông bác sĩ Võ Duy Thạch đứng đầu công sáng lập. Ông Thân Văn Nguyễn Văn Quí, soạn giả tài danh sáng tác nhiều kịch bản tuồng hát bội: Ngũ biến báo phu cừu, Trưng Nữ Vương, Mao y thần cung, La Nhơn đứt cảnh, Trần Nhựt Chánh hội tam thê, Lê Lợi khởi nghĩa, Võ Tánh tử tiết, Hậu Ngô Vương, Huyền Trân công chúa… Hội trưởng Hội Khuyến lệ cổ ca Sài Gòn, ông Đỗ Văn Rỡ là người thầy dìu dắt, dạy nghề Ngọc Khanh trong suốt thời gian dài. Mỗi lần tổ chức hát tuồng ông Rỡ sắp xếp rất kỹ lưỡng từ chọn vở tuồng hay cho đến mời những đào kép gạo cội như Ba Út, Hữu Thoại, Thành Tôn, Minh Tơ, Mười Sự,… Nghệ sĩ học tuồng kỹ càng bởi ai cũng tôn sùng Ông. Trước khi ra sâu khấu, mỗi nghệ sĩ đều lạy Ông, hát xong cũng xá Ông mới thay đồ ra. “Cảm giác như có cái điển nhập vào, lên hát là thấy khác” cô Ngọc Khanh nhớ lại.

Năm 1990, khi CLB Sân khấu Hát bội truyền thống (sau là đoàn nghệ thuật hát bội tuồng cổ Ngọc Khanh) được thành lập theo chỉ đạo của ông Lê Duy Hạnh, thì Miếu Thượng Công cũng bắt đầu lệ tổ chức xây chầu đại bội – hát tuồng vào dịp mùng 7 Tết tổ chức Lễ hạ nêu – khai hạ – cầu an. Từ đó, khách thập phương đến chiêm bái đầu xuân có dịp xem các tuồng hát bội thể hiện tinh thần tư tưởng trung-hiếu-tiết-nghĩa như Ngọc Huỳnh Lân xuất thế, Tiêu Anh Phụng loạn trào, Ngũ hổ bình tây, Thần nữ dâng ngũ linh kỳ,… đặc biệt là vở tuồng kinh điển San Hậu được xây dựng trên công thức “Vua băng-Nịnh tiếm-Bà thứ lên chùa-Chém nịnh-Định đô-Tôn vương-Tức vị”. Nội dung vở tuồng hàm chứa những nét cơ bản nhất của cuộc tranh bá đồ vương của nhà Nguyễn từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII. (Theo Huỳnh Ngọc Trảng).

Năm 2019, đoàn hát bội Ngọc Khanh đã dốc tâm huyết dàn dựng vở tuồng “Đức thượng công Lê Văn Duyệt” do cố nghệ sĩ Hữu Lập (1943-2025) biên soạn kịch bản. Nghệ sĩ Hữu Lập sinh trong gia đình ba đời theo nghiệp hát bội, ông là kho tàng sống về nghệ thuật hát bội và tuồng cổ. Trước án thờ Đức Thượng Công, nghệ sĩ Ngọc Khanh cũng trình lạy Đức Ông chứng giám phù hộ cho đoàn hoàn thành vở diễn tốt đẹp. Vở tuồng được chăm chút kỹ lưỡng từ diễn xuất, lời thoại, âm nhạc, ánh sáng, cảnh trí. Trang phục của vua Minh Mạng, Đức Ông, các vị quan, nguyên phi, cung nữ … từ vai lớn đến vai nhỏ đều được lựa vải cẩn thận và thiết kế theo hình tượng lịch sử. Căn cứ theo mô tả trong các tư liệu, tranh vẽ, Đức Thượng Công Lê Văn Duyệt là một người thấp, đậm, thân hình chắc nịch của bậc võ tướng, đầu ông lớn, trán rộng và hơi dô, khuôn mặt vuông, xương gò má cao vừa phải, mắt ông sáng, sắc có thần ánh nhìn nghiêm nghị, tự tin.

Năm 1973, các nghệ sĩ trong các vai Hoàng thái tử, Phàn Diệm và Đổng Kim Lân tuồng San Hậu đang làm lễ Tôn Vương ở Lăng Ông Bà Chiểu.

Qua những mô tả trên, đạo diễn Ngọc Khanh đã hướng dẫn nghệ sĩ Thanh Hiệp nhập vai Đức Thượng Công Lê Văn Duyệt từng động tác diễn xuất thể hiện bộ pháp vững chắc, từng bước chân khoan, nhịp nhàng nhưng dứt khoát, mạnh mẽ, mỗi động tác gõ tay, giơ tay hay chỉ tay đều rõ ràng, tạo cảm giác uy quyền. Nghệ sĩ Thanh Hiệp có vóc dáng nhỏ nhắn, khuôn mặt hao hao ông, sau khi hoá trang đội mão đỏ, lông chấn đỏ, áo trong lót vải lụa, bước lên sâu khấu toát ra thần thái của vị tướng dũng mãnh, thần nhãn sắc sảo. Vở tuồng được dàn dựng theo phong cách hát bội truyền thống với hơn 20 nghệ sĩ, diễn viên của đoàn trong các vai vua Minh Mạng, Lê Văn Khôi, Trương Tấn Bửu, Lê Chất, Phan Tấn Huỳnh, Tấn Trường, Huỳnh Công Lý, Đỗ Thị Phận, Vương phi Huỳnh Mỹ Lan, cung nữ, …. Sự nỗ lực đầu tư vào vở “Đức thượng công Lê Văn Duyệt” của cả đoàn đã nhận được tán thưởng hoan nghênh của khán giả bởi tái hiện thành công sự nghiệp của vị thần bảo hộ vùng đất phương Nam. Sau khi công diễn ở Lăng Ông, đoàn Ngọc Khanh nhận các lời mời công diễn vở tuồng ở nhiều nơi khác.

Khởi đầu từ tấm lòng thành kính diễn tuồng hát bội dâng cúng tưởng nhớ công đức của Tả quân Lê Văn Duyệt vào mỗi dịp lễ giỗ Ông hàng năm cho đến nay gần trăm năm. Qua mỗi mùa xuân mới, tiếng trống chầu vang lên thường xuyên ở Miếu Thượng Công mời gọi khách đến chiêm bái lễ Ông ghé vào xem hát bội để giữ phong tục đẹp của tín ngưỡng dân gian của Sài Gòn và góp phần giữ gìn bộ môn nghệ thuật truyền thống của Việt Nam.