20:20 - 11/02/2026

Chiếc kéo bất toàn của kinh tế Trung Quốc

Thượng Hải hào nhoáng với ánh đèn rực rỡ từ các cao ốc cao ngút trời. Cách đó khoảng 2.000 cây số xuôi về Nam, gần với biên giới Việt Nam là thành phố nhỏ Sùng Tả, yên ả vẫn đủ nhộn nhịp về đêm.

Kinh tế Trung Quốc dự kiến sẽ tiếp tục gây ngạc nhiên trong năm 2026, tuy vậy “lưỡi kéo lệch pha” nhân khẩu học sẽ tiếp tục là thách thức lớn của nước này. Ảnh: Bloomberg.

Ở đâu, tôi vẫn bắt gặp những người trẻ đầy tư lự. Đó là sự lo âu đối với nền kinh tế đại lục đang phát triển chậm lại. Bối cảnh thay đổi, nhưng sự khốc liệt của tình trạng căng thẳng công ăn việc vẫn luôn âm ỉ, và chực chờ bùng phát.

Lưỡi kéo “lệch pha”

Tháng 11 năm rồi, tôi có dịp thuyết trình tại Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải và Học viện Sư Phạm Dân tộc Quảng Tây. Hai chuyến đi đã hé lộ những góc cạnh “sắc lẹm” của cái được gọi là “hiệu ứng lưỡi kéo nhân khẩu học” (demographic scissors effect).

Đây là đồ thị nơi hai đường xu hướng đối nghịch cắt nhau, tạo ra áp lực kinh tế và căng thẳng xã hội khủng khiếp tại điểm giao thoa. Hai lưỡi kéo đang mở rộng, một bên là số lượng người trẻ kiếm được việc làm sụt giảm nghiêm trọng, bên kia là tỷ lệ người già rời xa thị trường lao động đang tăng nhanh.

Năm 2026, hai “lưỡi kéo” này càng không thể gặp nhau để tạo thành chiếc kéo đủ lực.

Lưỡi kéo thứ nhất – đường đi xuống – là lực lượng lao động “độ tuổi vàng” đang thu hẹp nhanh chóng khi số lượng sinh viên tốt nghiệp đạt kỷ lục nhưng không tìm được việc trong các ngành truyền thống. Dự kiến, 12,7 triệu sinh viên sẽ gia nhập thị trường lao động vào mùa hẹ năm 2026 này.

Lưỡi kéo thứ hai – đường đi lên – là những người phụ thuộc và trên 60 tuổi đang tăng với tốc độ 20-30 triệu người mỗi năm.

Già và trẻ “sống mái”

Người trẻ và người già đang phải cạnh tranh cùng một nguồn lực quốc gia. Ít người đóng thuế và bảo hiểm xã hội hơn, trong khi ngân sách phải chi cho lương hưu và y tế tăng đột biến.

Bắc Kinh cần phải thực hiện một loạt các chính sách kích thích để tạo công ăn việc làm cho người trẻ, tránh gây ra bất ổn xã hội. Mặt khác, Bắc Kinh cũng cần phân bố nguồn lực nhiều hơn để chăm sóc người già. Điều này cũng vô hình định nghĩa lại khái niệm “cuộc sống tốt đẹp” theo những hướng hoàn toàn đối lập đối với những nhóm người khác nhau.

Thực tế thống kê về “hiệu ứng lưỡi kéo” này rất khắc nghiệt. Theo Cục Thống kê Quốc gia cuối năm 2025, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên trong độ tuổi 16–24 (không bao gồm học sinh, sinh viên đang đi học) đứng ở mức 16,9% vào tháng 11.2025. Dù con số này đã cải thiện nhẹ so với mức cao kỷ lục gần 19% hồi cuối mùa hè năm ngoái, nhưng đây vẫn là một hiện tượng báo động đối với một quốc gia vốn quen với tăng trưởng không ngừng trong suốt bốn thập niên đổi mới.

Ngược lại, Trung Quốc (TQ) cũng đang già hóa với tốc độ hiếm thấy trong lịch sử nhân loại. Cuối năm 2024, theo Cục Thống kê Quốc gia số người trên 60 tuổi vượt ngưỡng 310 triệu người. Đây là con số gần xấp xỉ toàn bộ dân số của nước Mỹ. Đến năm 2040, ước tính có khoảng 402 triệu người — tương đương 28% dân số — sẽ trên 60 tuổi. Lúc đó, số người già TQ sẽ lớn hơn dân số của bất kỳ quốc gia trên trái đất này, trừ đất nước tỉ dân khác là Ấn Độ.

Cấu trúc gia đình truyền thống “4-2-1” – gồm bốn ông bà, hai bố mẹ và một con – là hậu quả của chính sách một con trong nhiều thập niên. Và cấu trúc này đang rạn nứt.

Với ít người trẻ đóng góp vào lưới an sinh xã hội, hệ thống hưu trí đang là áp lực, đe dọa nghiêm trọng sự ổn định của TQ. Bắc Kinh đã sớm nhận ra vấn đề và đã bãi bỏ hoàn toàn chính sách một con vào năm 2016. Chính phủ nước này đưa ra hàng loạt ưu đãi để khuyến khích người dân sinh thêm con. Tuy nhiên, những khó khăn kinh tế gần đây đã khiến giới trẻ có thêm lý do để lo ngại về khả năng chi trả cho một gia đình đông con.

Tuy nhiên, bất chấp viễn cảnh ảm đạm, “hiệu ứng lưỡi kéo” đang thúc đẩy một sự tiến hóa tất yếu khi cắt đứt mô hình tăng trưởng dựa trên thâm dụng lao động của TQ. Sự dịch chuyển nhân khẩu học này là chất xúc tác cho hai sự thay đổi lớn: người trẻ buông xuôi trước các thay đổi xã hội và sự xuất hiện của nền kinh tế bạc phục vụ người già.

Khi người trẻ cố sức bình thản

Chi phí cơ hội như giá nhà, học phí và áp lực cạnh tranh quá cao trong khi triển vọng thăng tiến lại thấp đã khiến giới trẻ chọn cách “rút lui” khỏi các công việc áp lực để bảo vệ sức khỏe tâm thần. Sự cạnh tranh quá mức – trong tiếng Trung gọi là “nội quyển” (neijuan), khiến nhiều người trẻ tin rằng dù họ có làm việc chăm chỉ đến đâu, thành công thực sự vẫn nằm ngoài tầm với, nhất là đối với những người xuất thân từ tầng lớp thu nhập trung bình và thấp.

Đối với một bộ phận giới trẻ, xu hướng “tangping” (phát âm thảng bình, có nghĩa đen là nằm yên, mặc sự đời) là những hành động phản kháng thầm lặng. Họ tin đây là cách để đẩy lùi những kỳ vọng xã hội vốn đòi hỏi năng suất làm việc vô tận nhưng lại đền đáp rất ít. Khi chiếc thang thành công ngừng chuyển động, động lực cố gắng và tiêu dùng của giới trẻ cũng dần giảm sút.

Trang Business Standard nói phong trào “tangping” và “bailan” (phát âm bãi lạn) – tức “nằm thẳng” và “mặc kệ” sự đời trôi qua, gãy đổ – không chỉ đơn thuần là câu chuyện về thất nghiệp ⁽¹⁾. Đó là tín hiệu của sự chuyển dịch văn hóa sâu sắc trong cách giới trẻ đại lục nhìn nhận về công việc, thành công và hạnh phúc cá nhân.

Những giá trị truyền thống từng một thời được đề cao như công việc ổn định, kết hôn và sinh con giờ đây đang bị đặt dấu hỏi, phản ánh sự thay đổi trong kỳ vọng của gia đình và xã hội. Các nền tảng mạng xã hội như Weibo và Douyin (phiên bản TikTok của TQ) cũng đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa tư duy nằm yên mặc sự đời.

Ngày càng nhiều người trẻ tiếp tục lựa chọn rời bỏ lực lượng lao động hoặc từ chối theo đuổi sự nghiệp hay công việc lương cao. Điều này có thể dẫn đến những hệ lụy kinh tế dài hạn, làm trầm trọng thêm các thách thức hiện có và nới rộng khoảng cách giàu nghèo trong xã hội. Trong khi người trẻ đang “học cách chậm lại” thì nền kinh tế lại đang “tăng tốc” để phục vụ những người đã về hưu.

Nền kinh tế bạc ngày càng nổi bật tại Trung Quốc khi số người trên 60 tuổi vượt ngưỡng 20%. Người cao tuổi dự kiến sẽ chiếm 28% tổng tiêu dùng đại lục vào năm 2035. Ảnh: iStock.

Nền kinh tế bạc trỗi dậy

Tính đến cuối năm 2024, dân số từ 60 tuổi trở lên của TQ đã chiếm 22% tổng dân số. Quy mô chưa từng có này đi kèm với nhu cầu lớn tương ứng trong các lĩnh vực: may mặc và thực phẩm, nhà ở và giao thông, chăm sóc sức khỏe và dưỡng lão.

Thế hệ người cao tuổi mới đang định nghĩa lại việc tiêu dùng. Từ chăm sóc sức khỏe công nghệ cao, “robot điều dưỡng” đến du lịch và bảo hiểm. “Nền kinh tế bạc” chuyên phục vụ người già đang trở thành động lực chính cho GDP.

Tỷ lệ sinh thấp, nên nhiều trường mầm non phải đóng cửa ⁽²⁾. Theo Bộ Giáo dục TQ, đã có hơn 20.000 trường mẫu giáo giải thể trong hai năm 2022-2023, kéo theo số lượng giáo viên mầm non sụt giảm 5% vào năm 2023. Ngược lại, lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi lại đang bùng nổ mạnh mẽ. Số lượng các cơ sở dưỡng lão đã tăng gấp đôi kể từ năm 2018.

Khi dân số già đi nhanh chóng, một thị trường khổng lồ mới đang hình thành. Khác với thế hệ trước, người nghỉ hưu những năm gần đây là những người đã hưởng lợi từ cải cách mở cửa, có tiền tiết kiệm và nhu cầu hưởng thụ.

Không hài lòng với mức chi tiêu chỉ để duy trì cuộc sống, tệp dân số này đang hướng tới tiêu dùng cho phong cách sống, đặc biệt là sức khỏe và du lịch nghỉ dưỡng. Điều này đã thúc đẩy sự trỗi dậy của hàng loạt ngành công nghiệp mới, từ dịch vụ y tế thông minh, thiết bị đeo tay theo dõi sức khỏe đến các sản phẩm du lịch và lối sống thân thiện với người cao tuổi.

Các tour du lịch “chậm”, các lớp học khiêu vũ, nhiếp ảnh và nghệ thuật cho người cao tuổi đang thu hút lượng vốn khổng lồ. Người cao tuổi hiện chiếm hơn 20% tổng lượng khách du lịch nội địa tại TQ ⁽³⁾. Trong nửa đầu năm 2025, doanh thu từ các dịch vụ du lịch, dịch vụ thể thao – chăm sóc sức khỏe, cũng như các hoạt động văn hóa – giải trí dành riêng cho người cao tuổi đã tăng trưởng lần lượt khoảng 26%, 24% và 21% so với cùng kỳ năm 2024.

Nền kinh tế bạc không chỉ đang thay đổi cuộc sống của những công dân cao tuổi mà còn định hình lại cách xã hội nước này ứng phó với sự thay đổi nhân khẩu học ⁽⁴⁾. Với mức tăng trưởng tiêu dùng bình quân đầu người ở mức trung bình, quy mô nền kinh tế bạc của TQ dự kiến sẽ đạt 19.100 tỉ nhân dân tệ (2.680 tỉ đô la) vào năm 2035, chiếm gần 28% tổng tiêu dùng toàn quốc, theo Viện Nghiên cứu Lão hóa Phúc Đán.

Đối mặt với lực lượng lao động đang thu hẹp và thế hệ trẻ xa lánh lao động chân tay, các doanh nghiệp TQ đang đặt cược vào AI và robot. Hiện nay, TQ lắp đặt số lượng robot công nghiệp nhiều hơn tất cả các quốc gia khác cộng lại, biến thâm hụt nhân khẩu học thành lợi thế dẫn đầu về công nghệ.

Không để người trẻ rớt lại phía sau

Chính phủ đang khuyến khích người trẻ tham gia vào nền kinh tế bạc. Nếu thành công trong việc biến “chăm sóc người già” thành một ngành “công nghệ cao”, TQ sẽ giải quyết được cùng lúc hai nỗi lo lớn nhất của họ hiện nay.

Dù chiến lược rất rõ ràng, nhưng thực tế vẫn tồn tại những nút thắt lớn. Phần lớn “nền kinh tế bạc” đang tập trung ở các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu và Trùng Khánh. Còn ở những vùng nông thôn như Quảng Tây, người già vẫn nghèo và người trẻ vẫn phải bỏ xứ đi làm thuê. Khoảng cách giàu nghèo đang làm chậm quá trình phổ biến của các giải pháp công nghệ cao.

Vả lại, xây dựng một ngành công nghiệp mới cần thời gian. Mỗi năm TQ có thêm khoảng hơn 11 triệu sinh viên tốt nghiệp. Nhưng nền kinh tế bạc chưa thể hấp thụ ngay lập tức hàng triệu lao động trẻ này.

Liệu TQ có thể lập “kỳ tích” mới trong việc giải quyết vấn đề “lưỡi kéo nhân khẩu học” như từng đưa hàng trăm triệu người dân thoát nghèo sau cải cách mở cửa?